We praten steeds vaker over veiligheid alsof het vooral draait om dreigingen, controle en risicobeheersing. Volgens hoogleraar Gabriele Jacobs is dat een te beperkte blik. Zij pleit voor een positieve benadering, waarin veiligheid juist draait om vrijheid, vertrouwen en het creëren van omstandigheden waarin mensen én de natuur kunnen floreren. ‘Vraag niet alleen wat je moet voorkomen, maar vooral wat nodig is om veilig en gelukkig te kunnen leven.’
‘Het veiligheidsdenken is de afgelopen jaren sterk verschoven naar een negatieve invulling van veiligheid’, stelt Gabriele Jacobs, hoogleraar Organisatiegedrag en Cultuur aan de Erasmus School of Social and Behavioral Sciences (ESSB) in Rotterdam. ‘Veel politieke partijen koppelen het begrip veiligheid aan thema’s die er inhoudelijk niet per se onder vallen. Dat vind ik zorgelijk.’
Veiligheidsvraagstukken
Daarbij is het volgens haar niet zozeer de vraag of er sprake is van objectieve dreiging, maar hoe de politiek een uitdaging omschrijft. De komst van migranten wordt door sommige partijen bij voorbaat neergezet als een veiligheidsprobleem. Tegelijkertijd blijven andere, veel reëlere veiligheidsvraagstukken onderbelicht. ‘Er zijn ook veiligheidsrisico’s rond voedsel, zoals besmettingen met bestrijdingsmiddelen of microplastic. En de klimaatcrisis is een fundamentele bedreiging voor onze leefbaarheid op de lange termijn.’ Hier betekent positieve veiligheid: bescherming van gezondheid, milieu en toekomstig welzijn. ‘Het lukt nauwelijks om mensen daarvoor te mobiliseren, terwijl we bij geopolitieke of migratiegerelateerde kwesties direct in de actiestand schieten.’
Gezonde focus op vrijheid
De hoogleraar heeft eens gezegd dat de overdreven focus op veiligheid moet veranderen in een gezonde focus op vrijheid. ‘De behoefte aan veiligheid is heel basaal. Dat willen we allemaal. Hoe eenvoudiger en eenduidiger een veiligheidsprobleem wordt gepresenteerd, hoe sneller het een buitenproportionele plaats krijgt in het debat. Daarom is het nodig om te vragen of maatregelen werkelijk bedoeld zijn om ons te beschermen, of dat zij in feite een ander doel dienen.’
Dat geldt volgens haar op alle niveaus: ‘Techbedrijven hebben baat bij het aanwakkeren van het gevoel van onveiligheid, omdat zij oplossingen verkopen, bijvoorbeeld slimme camera’s. Het nadeel is dat we daarmee alles kunnen volgen. Dat doen we toch al graag met camera’s om onze baby’s en oppas te volgen, de hond, de kat, het onderwijs van onze kinderen en onze vrienden en vriendinnen met Snapchat bijvoorbeeld’, zegt de hoogleraar.
Gabriele Jacobs: ‘De politiek moet niet suggereren dat honderd procent veiligheid mogelijk is.’ (Eigen foto)
Huiselijk geweld
Daarin schuilt volgens haar ook een groot gevaar. ‘Huiselijk geweld speelt zich ook steeds vaker digitaal af. Mensen volgen elkaar continu. Vaak begint het uit liefde en zorgen om je geliefden. Maar elkaar constant volgen, heeft niets met liefde te maken. Het is wel balanceren. Want de vraag hoeveel vertrouwen je geeft aan je kinderen, moet in balans zijn met hoever je gaat om ze veilig te houden. Het delen van berichten en beelden in de buurtapp kan nuttig zijn. Maar als je moet melden dat je dochter een nieuwe vriend heeft voor het geval de buren ineens een vreemde jongeman zien bij je deur, gaat dat duidelijk te ver.’
In plaats van alles te benaderen vanuit dreiging, kun je veiligheid ook definiëren als het creëren van voorwaarden voor een goed en prettig verloop. Bij evenementen of voetbalwedstrijden moet het uitgangspunt zijn een veilig en gastvrij samenzijn en niet alleen het voorkomen van incidenten.’
Geen honderd procent
Volgens Jacobs kan dat op alle niveaus: ‘Politiek en techbedrijven moeten niet suggereren dat honderd procent veiligheid mogelijk is. We leven in een complexe maatschappij en hebben allemaal een eigen verantwoordelijkheid. Als ik naar een feest of evenement ga, neem ik een risico voor mezelf en de mensen om me heen en ik ben medeverantwoordelijk voor hun veiligheid.’
Dat een aantal politieke partijen aan de haal gaat met het thema veiligheid, vindt ze geen goede ontwikkeling. ‘Ik merk dat het begrip veiligheid in politieke discussies soms te snel en te eenvoudig wordt ingezet wanneer er iets gebeurt. Zo’n soort versimpeling heeft gevolgen. Het kan bijvoorbeeld bijdragen aan het normaliseren van islamofobie en antisemitisme, verschijnselen die fundamentele bedreigingen vormen voor onze samenleving. Ik ben opgegroeid in een tijd waarin oorlog ver weg leek en vrijheid en democratie vanzelfsprekend waren. Inmiddels weten we dat die zekerheden niet vanzelf blijven bestaan’, zegt Jacobs.
Onder druk
Ze wijst erop dat de rechten van lhbtiq+-mensen de afgelopen tijd onder druk zijn komen te staan en dat ook de religieuze vrijheid niet meer vanzelfsprekend is. ‘Sommige mensen lijken te denken dat je aan fundamentele rechten kunt sleutelen. Dat vind ik moeilijk te bevatten. Voor mij gaat positieve veiligheid juist over menselijkheid: elkaar helpen, ruimte laten en samen sterker worden. Zo houden we elkaar daadwerkelijk veilig. Negatieve veiligheid ontstaat wanneer we elkaar vooral als bedreiging gaan zien en niet langer als mens’, zegt de hoogleraar.
‘In mijn geboorteland Duitsland speelt het ook. Het verdriet over wat er in de Verenigde Staten gebeurt, delen we. Wat mij vooral raakt, is hoe weinig bereidheid er lijkt te zijn om collectief op te staan wanneer fundamentele rechten onder druk komen te staan.’ Dat ziet ze ook bij andere thema’s: ‘Neem het migratiedebat. Dat begint met veiligheidsvragen en dat rolt door tot het buitensluiten van internationale studenten.’
Gezamenlijk ecosysteem
Jacobs leidt het project AI Multi-Agency Public Safety Issues (AI MAPS) en werkt daarin samen met veel partners, onder wie collega Marc Schuilenburg. Het project richt zich op de ethische, juridische (legal) en sociale aspecten van de ontwikkeling en toepassing van AI (ELSA). De partners van dit project, afkomstig uit de academische wereld, de overheid, het bedrijfsleven en het maatschappelijk middenveld, werken aan een gezamenlijk ecosysteem dat op verantwoorde wijze de groeiende toepassing van AI gaat begeleiden.
Samen stellen ze richtlijnen op die het beste aansluiten op de uiteenlopende behoeften van burgers, en een investeringskader dat richting geeft aan welke soorten AI-toepassingen de moeite waard zijn om in te investeren. ‘We hadden het eerst over een mensgericht ecosysteem, maar nu we wat verder zijn, noemen we het planeetgericht. De natuur speelt ook een rol in onze veiligheid. Dat heeft bijvoorbeeld te maken met hoeveel energie en materialen we nodig hebben om veilig te blijven. Maar bij evenementen gaat het er ook over welke invloed licht en geluid hebben op de natuur eromheen; hoe veilig is die op zo’n moment’, zegt Jacobs.
Democratie maken we met onze buren en de mensen om ons heen
Volgens haar moeten we meer volwassen met het thema omgaan en niet wachten tot iemand ons komt redden. ‘Ik zie al veel goede initiatieven, vooral op buurtniveau. Daar is veel meer hulp en diversiteit. We kunnen beter met elkaar opschieten dan de media en politiek ons laten geloven.
Democratie maken we met onze buren en de mensen om ons heen. AI moet ons weer naar elkaar toe kunnen brengen. Wij bepalen waar we het voor gebruiken en AI kan dus ook voor meer biodiversiteit ingezet worden of op sociaal vlak bijvoorbeeld voor de bestrijding van eenzaamheid.’
Toegangscontrole
Dat kunstmatige intelligentie nu het tegendeel lijkt te bewijzen, ligt volgens Jacobs aan onszelf. ‘Wij laten AI de menselijkheid wegnemen. Bijvoorbeeld bij toegangscontrole. Ze pleit ervoor om vooral de aspecten van veiligheid die je kunt automatiseren, zoals documentcontroles, aan AI over te laten. ‘Dat creëert ruimte voor menselijkheid’, zegt ze.
‘Toegangscontrole hoeft niet alleen een controlemoment te zijn, het kan ook een welkomstmoment zijn. Dat herinnert mij aan de basisschool van mijn kinderen, waar de juf ieder kind ’s ochtends bij de deur begroette met een handdruk. Technologie kan helpen om veiligheid te organiseren, zodat er meer aandacht is voor een persoonlijke benadering en een positieve toon.’
Schade aan de natuur
Voor een ander voorbeeld van dat nieuwe kijken, verwijst zij naar de manier waarop we omgaan met de natuur en veiligheid. Volgens de hoogleraar heeft een sterk op beheersing en risicomijding gerichte houding ten opzichte van de natuur veel schade veroorzaakt. ‘Ook daar is het denken vaak defensief geweest’, zegt ze. ‘Terwijl zorg en bescherming al diep in ons verankerd zitten: we zijn vrijwel allemaal voor dierenbescherming en voelen ons verbonden met dieren. De huidige wereldsituatie stemt mij verdrietig. Mijn wens is dat we minder vanuit beheersing en dreiging handelen, en meer als boodschappers van vrede en veiligheid, met een positievere houding tegenover zowel de medemens als de natuur.’
Volg Security Management op LinkedIn
