Waarom gaan wij Nederlanders na een ramp op zoek naar de schuldigen? En waarom zie je dat in andere landen vaak minder? Bijzonder hoogleraar Michel Dückers vertelt op welke vier manieren je naar een crisis kunt kijken. Een crisis gezien door de bril van hiërarchisten, individualisten, egalitaristen en fatalisten.
Door Peter Passenier
Haar familieleden liggen nog onder het puin, en veel buitenlandse hulporganisaties mogen het rampgebied niet in. Het is september 2023, in Marokko, een paar dagen na de verwoestende aardbeving. Maar de vrouw voor de televisiecamera reageert gelaten: ‘Als ze niet worden gevonden, is dat Allah’s wil.’ Michel Dückers heeft die uitspraak altijd onthouden. ‘Ik dacht onmiddellijk: dat is nou typisch iets wat in Nederland niet zou kunnen. Wij zouden onmiddellijk moord en brand schreeuwen over wanbeleid en op zoek gaan naar de verantwoordelijke.’
Wij schreeuwen onmiddellijk moord en brand bij een ramp
Verklaren
Dückers is bijzonder hoogleraar Crises, Safety and Health aan de Rijksuniversiteit Groningen. En volgens hem is dat bovengenoemde verschil wel te verklaren. ‘Er is een prachtige theorie uit 1982, de cultural theory, uitgewerkt door Mary Douglas en Aaron Wildavsky. Zij onderscheiden vier culturen, vier manieren waarop je naar een crisis kunt kijken.’
Allereerst heb je de hiërarchist. ‘Daarbij moet je denken aan de hiërarchische overheden die alles graag doen volgens de regels en afgesproken structuren. Als er iets misgaat, volgt al snel de vraag wie er verantwoordelijk is, of de regels wel zijn nageleefd en ook of er überhaupt wel genoeg regels waren. Inderdaad, dat past bij de situatie in Nederland.’
Dan heb je de individualist. ‘Bij individualisten kun je denken aan ondernemers’, zegt Dückers. ‘Zij worden gedreven door economische motieven, hebben niet veel met regels en ze hebben veel vertrouwen in de techniek. Want die kan volgens hen veel oplossen. Een belangrijk punt: die individualist probeert altijd de kosten laag te houden.’
Tegenhanger
De volgende categorie, de egalitarist, zou je kunnen zien als de tegenhanger van de vorige categorie. ‘Je ziet ze vooral bij belangenorganisaties, milieuorganisaties en bezorgde omwonenden. Zij leggen de nadruk op de gevolgen van al die economische activiteiten voor anderen. Gezondheidsrisico’s, milieuschade.’
En ten slotte is er de fatalist. En daarmee zijn we volgens Dückers terug bij die Marokkaanse vrouw, getroffen door de aardbeving. ‘De fatalisten hebben het allang opgegeven. Het gaat nooit meer goedkomen. Je ziet dat vaak bij samenlevingen waar mensen weinig vertrouwen meer hebben in instituties. Bijvoorbeeld door het wanbeleid en door corruptie. Maar het komt ook voor in rijke samenlevingen.’
Coronacrisis
Volgens Dückers laten die vier typen dus vier manieren zien om naar crises te kijken. ‘Je zag dat bijvoorbeeld bij de corona-epidemie’, zegt Dückers. ‘Dat begon als een klassieke crisis, een bedreiging van onze gezondheid. En dus was dat in eerste instantie het terrein van de hiërarchisten, want de situatie vroeg om regels. Maar die regels hadden grote gevolgen. Bijvoorbeeld voor bedrijven en het welzijn van jongvolwassenen. En dus kwamen de hiërarchisten in conflict met de individualisten, en met egalitaristen die hun rechten in de verdrukking zagen komen.’
> LEES OOK: Nederland bereidt zich voor op grootschalige, langdurige stroomuitval
Aardbevingsschade
Iets dergelijks zag je volgens hem ook in Groningen bij de aardbevingsschade. ‘In eerste instantie was dat een kwestie van ondernemerschap en techniek. Er zit daar gas en dat kunnen we naar boven krijgen. Het draagt bij aan economische groei en voorziet in onze energiebehoefte. Die belangen wegen heel zwaar, maar op een gegeven moment wordt duidelijk dat er wel degelijk sprake is van bevingsschade aan huizen. En aan het eind zit je zelfs met een gezondheidscrisis door stressklachten en vertrouwensverlies. Hadden we dat niet moeten voorkomen? Het antwoord zal per cultuurtype verschillen.’
Michel Dückers: ‘Ik vind het veel te simpel om te concluderen dat Nederland is dichtgeregeld.’
Te veel regels?
Daarmee komen we uit op een ander potentieel twistpunt: regels. Een week voordat dit interview plaatsvond, werden de resultaten bekendgemaakt van een onderzoek van PwC. Daaruit bleek dat regels het Nederlandse bedrijfsleven flink saboteren. Het kost onze economie jaarlijks 16,8 miljard euro. Een eenzijdig verhaal, vindt Dückers. ‘Heeft iemand ooit uitgerekend hoeveel die regels ons opleveren? Daar ben ik wel benieuwd naar.’
Nuttige functie van regels
Zijn eigen kijk op regels is genuanceerder. ‘Nee, ik ga niet helemaal mee met die hiërarchisten die roepen dat alles volgens de regels moet en die na ieder incident die regels weer willen aanscherpen. Maar aan de andere kant vind ik het ook veel te simpel om te concluderen dat Nederland is dichtgeregeld. Want regels hebben ook een buitengewoon nuttige functie. Als ze fatsoenlijk zijn en ook worden gehandhaafd, maken ze verwachtingen mogelijk en creëren ze duidelijkheid. En dat is voor onze economie ook belangrijk.’
Liberale naïviteit
Voor de individualisten onder ons komt Dückers met een vervelende boodschap. Want er is één regel die hij graag zou willen afschaffen: het feit dat ondernemingen zelf mogen bepalen of ze zich netjes gedragen.
‘Het liberalisme heeft groei en innovatie gebracht, maar dit aspect zie ik als een uitvloeisel van een liberale naïviteit omdat het risico’s vergroot. En op die manier kun je zelfs crises creëren. Kijk naar Tata Steel. Het is het bedrijf zelf dat rapporteert over stikstofoxiden, zware metalen, PAK’s en vluchtige organische stoffen. En lees dit: het is de verantwoordelijkheid van het bedrijf om de correcte, meest actuele informatie te rapporteren. En dat terwijl het concern een groot belang heeft om de kosten van emissiebeheersing laag te houden. Je ziet dan ook allerlei belangengroepen die zich hier boos om maken, egalitaristen. Terwijl anderen juist afhaken. En dan hoor je uitspraken als: laat maar zitten, hier is toch niks aan te doen.’
Veel crises volgen een voorspelbaar patroon
Kunstmatig gevoed
Die laatste groep, de fatalisten, wordt volgens Dückers kunstmatig gevoed. ‘Veel crises volgen een voorspelbaar patroon. Of het nu gaat om overstromingen in Limburg of aardbevingen in Groningen, het gevaar is dat politici in beeld komen met ruimhartige beloftes. “We gaan dat voor u oplossen. Het gaat allemaal goed komen.” En dan is het extra teleurstellend als het uiteindelijk niet gebeurt. Na die overstromingen in Limburg heb ik meerdere gesprekken gevoerd met de burgemeester van Valkenburg. En die gaf zelf aan dat er van heel veel beloftes niets terecht was gekomen. Geen wonder, want uit welke pot moeten die mensen precies worden gecompenseerd? Vaak krijg je veel geharrewar over welk fonds moet worden aangesproken.’
> LEES OOK: Hoogleraar Ira Helsloot over crises bezweren: ‘Geen draaiboek maar flexibiliteit’
Eerlijke boodschap
Hoe moet het wel? Dat zagen we volgens Dückers na de explosie aan de Tarwekamp in Den Haag. ‘Burgemeester Van Zanen zat later bij Buitenhof en hij benadrukte dat de mensen wat hem betreft snel weer konden terugkeren. Maar hij zei ook dat we realistisch moeten zijn, en dat het nog best een hele poos kon duren. Dat is een eerlijke boodschap. Natuurlijk is dat niet prettig om te horen, maar het neemt de fatalisten wel enige wind uit de zeilen.’
> TIP: Lees meer over crisisbeheersing in Security Management nummer 4
Onderzoek
Tot slot nog een keer terug naar de Marokkaanse vrouw. Er bestaan volgens Dückers andere theorieën die het verschil met Nederland zouden kunnen verklaren. ‘Kijk naar het werk van Geert Hofstede (organisatiepsycholoog, red.). Die merkt op dat Nederland meer individualistisch is en een kleinere afstand tot de macht kent. Cultuuronderzoek kan dus helpen verklaren waarom mensen in verschillende landen anders met risico’s en crises omgaan.’
Volg Security Management op LinkedIn
