Goed leiderschap binnen de brandweer vraagt om meer dan alleen duidelijke aansturing. Leidinggevenden moeten kunnen verbinden, coachen en ruimte geven, maar ook grenzen stellen en richting geven. Dat blijkt uit onderzoek van het Nederlands Instituut Publieke Veiligheid (NIPV) naar beheersmatig leiderschap binnen de Nederlandse brandweer.
Leidinggeven gebeurt bij de brandweer niet alleen tijdens incidenten. Ook buiten de uitruk wordt dagelijks leidinggegeven aan posten, ploegen en teams. Dit zogenoemde beheersmatige of ‘koude’ leiderschap is belangrijk voor de ontwikkeling van medewerkers, de organisatie en de brandweerzorg van de toekomst.
Het NIPV onderzocht wat goed beheersmatig leiderschap binnen de brandweer betekent en hoe leidinggevenden daar in de praktijk invulling aan geven. Voor het onderzoek zijn onder meer interviews gehouden, is wetenschappelijke literatuur bestudeerd en zijn veiligheidsregio’s en medewerkers uit verschillende lagen van de brandweerorganisatie bevraagd.
Niet één stijl voor iedere situatie
Uit het onderzoek komt naar voren dat er niet één leiderschapsstijl is die in iedere situatie werkt. Goed leiderschap is volgens de onderzoekers vooral situationeel: leidinggevenden moeten kunnen inspelen op de omstandigheden, de mensen met wie zij werken en de doelen die moeten worden bereikt.
Daarbij zijn verschillende rollen belangrijk. Een leidinggevende moet soms verbinden en coachen, maar op andere momenten juist duidelijkheid geven, grenzen stellen of ingrijpen.
Een ‘brandweerhart’ en geloofwaardigheid helpen daarbij. Ook vertrouwen, goede relaties, lef en duidelijkheid worden genoemd als belangrijke eigenschappen. Ervaring in de repressieve brandweerzorg kan bijdragen aan het gezag van een leidinggevende, maar is volgens het onderzoek niet bepalend voor goed leiderschap.
> LEES OOK: Belevingsonderzoek helpt brandweer verder te verbeteren
Sterke cultuur, maar ook risico’s
De cultuur binnen de brandweer speelt een grote rol in de manier waarop leiderschap wordt ervaren. Loyaliteit, lokale verbondenheid en informele verhoudingen zijn belangrijke kenmerken. Brandweermensen identificeren zich volgens het onderzoek sterk met hun eigen post of ploeg.
Die verbondenheid kan een belangrijke kracht zijn. Het zorgt voor betrokkenheid, eigenaarschap en onderlinge steun. Tegelijkertijd kan een sterke groepscultuur ook risico’s met zich meebrengen. Het onderzoek noemt onder meer geslotenheid, het vermijden van conflicten, een sterk ‘wij-zij’-gevoel en weerstand tegen verandering.
Leidinggevenden moeten daarom regelmatig verschillende belangen bij elkaar brengen. Zo kunnen de wensen en gewoonten van een lokale post botsen met regionale afspraken. Ook moeten zij schakelen tussen de dagelijkse praktijk, management en bestuur.
Verbinden én begrenzen
Volgens het NIPV ligt een belangrijk deel van goed leiderschap in het vinden van de juiste balans tussen nabijheid en duidelijkheid. Een leidinggevende moet oog hebben voor de mensen en de identiteit van een post, maar tegelijkertijd organisatiebrede doelen en kaders bewaken.
Daarbij is niet alleen de leidinggevende van invloed. Ook medewerkers spelen een actieve rol in het leiderschapsproces. Zij kunnen initiatief nemen, verantwoordelijkheid pakken en kritisch meedenken, maar ook weerstand bieden of juist afwachten.
Daarnaast speelt informeel leiderschap een grote rol. Invloed binnen een brandweerorganisatie komt niet alleen voort uit een formele functie. Ook ervaring, deskundigheid, anciënniteit, sociale positie en groepsdynamiek kunnen bepalen naar wie anderen luisteren.
Brug tussen lokaal en regionaal
Het onderzoek concludeert dat goed beheersmatig brandweerleiderschap relationeel, doelgericht en afhankelijk van de context is. Een goede leidinggevende weet mensen met elkaar en met de organisatiedoelen te verbinden, maar is ook bereid om duidelijke grenzen te stellen.
Daarmee vervult de leidinggevende een verbindende rol tussen verschillende werelden binnen de brandweer: tussen de lokale post en de regio, tussen de operationele praktijk en de organisatiebesturing en tussen uniforme afspraken en ruimte voor lokaal maatwerk.
Volgens het NIPV biedt het onderzoek daarmee een basis voor een toekomstbestendige visie op leiderschap en leiderschapsontwikkeling binnen de Nederlandse brandweer.
Bron: NIPV
Volg Security Management op LinkedIn
