Privacyregels hinderen toezichthouders en opsporingsdiensten bij het delen van gegevens. Het is een uitspraak die je vaak hoort, maar volgens hoogleraar Bart Custers berust dat beeld voor een belangrijk deel op een misverstand. De AVG verbiedt veel minder dan organisaties soms denken. Maar gegevens delen mag niet onbeperkt: proportionaliteit is het sleutelwoord.
Door Peter Passenier
Het is een regelmatig terugkerend probleem: zorgfraude. Ofwel het opzettelijk misbruik maken van geld dat voor zorg bedoeld is. Denk aan iemand die zorg declareert die nooit is geleverd. Of een persoonsgebonden budget dat wordt gebruikt voor andere doeleinden.
Het is aan instanties als de Nederlandse Zorgautoriteit, de Inspectie Gezondheidszorg, gemeenten en de Belastingdienst om fraudeurs goed in beeld te krijgen. Maar dat valt soms niet mee, want daarvoor moeten die partijen signalen en gegevens met elkaar kunnen uitwisselen. En volgens onderzoek van de Algemene Rekenkamer gaat het daarbij weleens mis. De reden? De bovengenoemde toezichthouders werden naar eigen zeggen ernstig belemmerd door de AVG.
> LEES OOK: AP maakt beleid voor handhaving van privacyregels openbaar
Misverstand
Het is een verhaal dat Bart Custers, hoogleraar Law en Datascience aan de Universiteit Leiden, met enige regelmaat hoort. Toezicht en handhaving zouden worden gehinderd door privacyregels. En volgens hem is dat niet waar. ‘De huidige spelregels bieden voldoende mogelijkheden. Ook als degene over wie het gaat geen toestemming heeft gegeven, kun je zijn of haar gegevens wel degelijk verwerken en delen.’
Waar komt het idee dan vandaan dat dit niet mag? Volgens Custers heeft dat voor een deel te maken met angst. ‘Je zag dat toen de AVG werd ingevoerd. Toen ging de aandacht vooral uit naar de torenhoge maximale boetes. Dus besloten organisaties om op safe te spelen: hoe minder gegevens we delen, hoe minder risico we lopen. Daardoor ontstond al snel het beeld dat er van de AVG helemaal niets mocht.’
Kennis is macht
Maar hij ziet nog een mogelijke oorzaak. ‘We leven in een data-economie. Kennis is macht. En je ziet dat er bedrijven en organisaties zijn die denken: we gaan maar geen gegevens delen, want daarmee komen misschien ook onze bedrijfsmodellen bloot te liggen. En we willen onze concurrentie niet laten zien hoe wij risico-inschattingen maken, hoe wij klanten selecteren, welke marges we hebben en welke nieuwe producten we in de markt zetten. En wat doen sommigen dan? Ze gebruiken privacy als excuus.’
> LEES OOK: Inlichtingendiensten verbeteren waarborgen bij gebruik bulkdata
Angst
Dat zie je volgens Custers ook terug in het onderzoek van de Algemene Rekenkamer. Die schreef in 2023 dat organisaties zich uit angst voor de AVG soms terughoudender opstellen dan noodzakelijk. Ook de Rekenkamer sluit niet uit dat privacy en de AVG die daarop toeziet, soms worden gebruikt als gelegenheidsargument om informatie niet met andere overheidspartijen te delen. ‘Maar dat is niet terecht. Het recht op privacy is niet absoluut; het wordt afgewogen tegen andere belangen, zoals de veiligheid.’
Maar hij geeft toe: die afweging is niet altijd eenvoudig. ‘De gegevens die je uitwisselt, moeten relevant zijn voor de opsporing. Je mag dus niet zomaar integrale persoonsdossiers overhevelen. Bovendien gelden bij diepgaande gegevens of grote hoeveelheden gegevens aanvullende eisen. Dan gaat het echt om de kleine lettertjes en dat is werk voor juristen. Het is dus niet altijd rechttoe rechtaan, maar het kan wel. Zeker als de politie al een verdenking heeft en het gaat om het oplossen van een misdrijf.’
Hoe ernstiger de zaak, hoe meer er mogelijk is
Ernstig misdrijf
Wat betekent dat in de praktijk? ‘Stel dat iemand wordt verdacht van een ernstig misdrijf’, zegt Custers. ‘Dan kan de politie natuurlijk zijn telefoon in beslag nemen, maar de agenten kunnen die telefoon niet zomaar leegtrekken. Ze mogen niets doen met de appjes naar de kinderen of de echtgenote als die niets met het strafbare feit te maken hebben. Dat is niet relevant en daarmee ook niet proportioneel. Hetzelfde geldt als toezichthouders informatie willen analyseren. Ze kunnen niet simpelweg alles in een grote databak gooien en er AI overheen trekken om vervolgens te kijken wat er aan de andere kant voor interessants uitkomt. Een advocaat zal dat nooit accepteren. En ik geef toe: in de praktijk is er altijd een grijs gebied. Want hoe weet je vóór het lezen van een gesprek of het relevant is? Het kan zomaar gebeuren dat die partner of kinderen toch bij de zaak betrokken blijken te zijn.’
Internetverkeer aftappen
Het sleutelwoord is vaak proportionaliteit. ‘Niet iedere verdenking is voldoende voor iedere opsporingsmethode’, vertelt Custers. ‘Hoe ernstiger de feiten waarvan je wordt verdacht, hoe meer instanties kunnen ingrijpen. Een politieman mag op straat rondkijken en observeren, en ook iemand volgen. Maar in veel gevallen kan hij niet zomaar het complete internetverkeer aftappen, omdat hij daarmee ook allerlei andere aspecten van iemands leven blootlegt. Dat kan alleen bij ernstige zaken, bijvoorbeeld zware georganiseerde criminaliteit en ernstige gewelds- en zedendelicten. Maar niet voor een simpele fietsendiefstal.’
Uitwisselen van informatie
Datzelfde geldt als toezichthouders onderling informatie willen uitwisselen. Ook dan is volgens Custers proportionaliteit de leidraad. ‘Stel, de IND denkt: er is iets met deze meneer of mevrouw aan de hand. Als dat echt duidelijk is, kunnen ze aangifte doen. Maar dat betekent niet dat ze alle gegevens die ze hebben verzameld ook met de politie kunnen delen. Die informatie moet ten eerste relevant zijn voor de casus, en je moet ook voortdurend kijken naar de ernst van de zaak. Hoe ernstiger de zaak, hoe meer er mogelijk is. Lastig inderdaad. Je moet in zo’n beslisboom steeds de goede afslag nemen. Zo is de wet ook bedoeld.’
> LEES OOK: Veiligheidsbranche pleit voor verruiming mogelijkheden uitwisseling informatie
Verkeerde afslag
En ook een agent die binnen zijn bevoegdheden blijft, kan een verkeerde afslag nemen. Bijvoorbeeld als hij zijn acties verkeerd timet. ‘Ik mag als burger geen vuurwapen dragen, maar een politieman mag dat wel. En juist daarom moeten beide rollen, burger en politieman, niet in elkaar overlopen. Die agent kan dus niet zeggen: ‘Ik ga die persoon vanavond om elf uur na werktijd ook even volgen, kijken waar hij aanklopt en met wie hij staat te praten. En misschien neem ik dan van een afstand ook wat foto’s.’ Want dat ben je dan aan het doen terwijl je niet in functie bent. Dan ga je over het randje en dat kan je strafzaak behoorlijk beschadigen.’
Is dat laatste overdreven haarkloverij? Custers vindt van niet. ‘Privacywetgeving is niet alleen maar gericht tegen het aftappen van internetverkeer of het binnendringen van iemands huis. Het biedt ook bescherming tegen het stelselmatig volgen van iemand in de openbare ruimte. En tegen undercoveractiviteiten zonder rechterlijke machtiging.’
Geen politiestaat
Daarvoor bestaat volgens hem een principiële reden. ‘We willen niet leven in een politiestaat waarin iedereen altijd in de gaten wordt gehouden. Want zulke voortdurende observatie verandert ons gedrag. Je zag dat bijvoorbeeld in de voormalige DDR. Mensen worden terughoudender en voorzichtiger en delen minder met hun medemensen. Chilling effects noemen ze dat. En na de Tweede Wereldoorlog hebben we afgesproken dat we dat echt niet willen. Absolute controle zou de handhaving misschien gemakkelijker maken, maar dat maakt het nog niet wenselijk.’
Volg Security Management op LinkedIn









