Op verzoek van het Rode Kruis heeft het Nederlands Instituut Publieke Veiligheid (NIPV) een verkennende studie gedaan naar de vraag welke hulp de verbindingsdienst en de humanitaire servicepunten van het Rode Kruis kunnen bieden bij langdurige stroomuitval (tot maximaal 72 uur). Wat zijn de bevindingen?
Door Sarala Jelgersma / Beeld: Rode Kruis en NIPV
Tegenwoordig weet iedereen hoe onthand je bent wanneer de stroom eventjes uitvalt. De computer gaat op zwart, de garagedeur wil niet meer open, de vriezer ontdooit en hoe laad je je mobiel op? Wanneer de stroom op grote schaal en langdurig uitvalt, heeft dat verstrekkende gevolgen voor onze maatschappij.
Overbelasting van 112-centrales
Onze elektriciteitsvoorziening is een essentieel onderdeel van bijna alle vitale infrastructuren. Het uitvallen van de elektriciteit heeft al snel een cascade-effect. Een voorbeeld hiervan was toen in januari 2017 in Amsterdam honderdduizenden huishoudens werden getroffen door langdurige stroomuitval. Bellen naar 112 was zeer moeilijk en zelfs onmogelijk door overbelasting van de 112-centrales. Trams en treinen reden niet doordat er geen stroom op de bovenleiding stond. Het autoverkeer rond Amsterdam liep vast doordat de stoplichten en verkeersbegeleidingsborden uitvielen.
> LEES OOK: Twee derde van de Nederlanders heeft (nog) geen noodpakket in huis
Van flitsramp naar langdurige crises
Laurens Van der Varst van het lectoraat crisisbeheersing van het Nederlands Instituut Publieke Veiligheid (NIPV) vertelt: “Tot voor kort waren vooral zogenoemde flitsrampen het referentiekader voor crisisbeheersing en hulpverlening in Nederland. Het ging dan om de gevolgen en directe hulp bij één kortdurend incident.”
Sinds covid-19 en de recente veranderingen in het risico- en dreigingslandschap is er binnen de crisisbeheersing meer aandacht voor de langdurigere inzet en samenwerking van overheid, samenleving en crisisorganisaties. “Hoe robuust is ons crisisstelsel dan, hoe weerbaar zijn organisaties en inwoners? Je ziet dat de overheid meer aandacht heeft voor het versterken van de weerbaarheid van de bevolking bij crisissituaties. Zo wordt bijvoorbeeld op de website www.denkvooruit.nl de burger geholpen bij het samenstellen van een noodpakket om in geval van een ramp of noodsituatie de eerste 72 uur zelfstandig door te kunnen komen. En er is het kennisplatform WeerbaarNL, dat de capaciteiten en kennis bundelt van maatschappelijke organisaties en bedrijven die gericht zijn op maatschappelijke weerbaarheid.”
Verbrede inzetbaarheid
Die veranderingen op het gebied van maatschappelijke weerbaarheid brengen ook voor het Rode Kruis strategische vragen met zich mee. “Het Rode Kruis verkent momenteel een verbrede inzetbaarheid van zijn diensten. Zo hebben ze bijvoorbeeld Ready2Help, een burgerhulpnetwerk van mensen die bereid zijn anderen te helpen als dat nodig is. Het is bedoeld ter ondersteuning van de professionele hulpverleners die bij een noodsituatie als eerste in actie komen.”
Maar ook op andere vlakken kan het Rode Kruis een belangrijke bijdrage leveren aan de hulpverlening ten tijde van crisis. Voor het onderzoek is ervoor gekozen om te kijken naar de toegevoegde waarde van twee Rode Kruis-hulpverleningsactiviteiten, namelijk de verbindingsdienst en de humanitaire servicepunten. Van der Varst: “Er is daarbij gekozen voor een afbakening van maximaal 72 uur, met als centrale vraag: welke diensten wil en kan het Rode Kruis waar leveren?”
Onafhankelijk en aanvullend
De verkenning laat zien dat het Rode Kruis algemeen wordt gewaardeerd om zijn humanitaire grondbeginselen. De organisatie biedt hulp aan iedereen in nood, ongeacht achtergrond of afkomst. Als hulporganisatie heeft het Rode Kruis een zogenaamde auxiliaire rol: de organisatie opereert onafhankelijk van én aanvullend op de overheid. De kracht van het Rode Kruis ligt daarbij in het bereiken van de meest kwetsbare groepen in de samenleving, die vaak het hardst getroffen worden in tijden van crisis.
“Mensen kennen het Rode Kruis vaak van hun aanwezigheid bij grote evenementen zoals de Nijmeegse Vierdaagse of Koningsdagvieringen”, vertelt Van der Varst. “Minder bekend zijn de humanitaire servicepunten van het Rode Kruis. Dit zijn veilige en strategisch gelegen (mobiele) locaties waar migranten en ontheemden terechtkunnen voor ondersteuning. Deze voorziening wordt vooral ingezet op migratieroutes, maar mogelijk kan zo’n dienst ook tijdens langdurige crises in Nederland meerwaarde hebben. De aangeboden diensten zijn afgestemd op de behoeften van gedupeerden en de specifieke lokale situatie. Zo kan het gaan om hulp bij het terugvinden van familieleden voor mensen die op de vlucht zijn of een schone en veilige plek om uit te rusten en te eten.”
Het Rode Kruis kan snel een mobiele meldkamer opbouwen
Onafhankelijk
Bij grootschalige evenementen en bij noodhulp maakt het Rode Kruis gebruik van portofoons en mobilofoons voor directe communicatie tussen hulpverleners en de meldkamer. De verbindingsdienst zorgt voor de levering, programmering en het onderhoud van de benodigde apparatuur. “Dankzij hun noodstroomvoorziening kunnen ze 72 uur onafhankelijk opereren”, aldus Van der Varst. “Bovendien kunnen ze snel een mobiele meldkamer opbouwen met mobilofoons, antennes en pompmasten.”
Stroomstoringsscenario’s
Het exacte verloop van een langdurige stroomstoring is moeilijk te voorspellen, omdat dit sterk afhankelijk is van externe factoren zoals de omvang, de oorzaak en de context. Toch bieden de recente grote stroomstoring die in april grote delen van Spanje en Portugal platlegde en de documentaire Black-out uit 2024 een goede impressie van het verloop van zo’n storing.
Van der Varst: “Zo blijkt dat in de eerste fase mensen kalm reageren en elkaar helpen. Dit in tegenstelling tot het beeld dat wel door Hollywood wordt geschetst waarin er direct sprake is van paniek en gewelddadige plunderingen.”
Uit het onderzoek blijkt dat er naast de basale eerste levensbehoeften en medische zorg vooral ook behoefte is aan betrouwbare en begrijpelijke informatie. Ook de onderlinge communicatie tussen hulpverleners is belangrijk voor de coördinatie van de hulp en het contact met de hulpdiensten.
“We zagen een groeiende zorg onder crisisprofessionals over de kwetsbaarheid van hun organisatie als de informatievoorziening in gevaar komt tijdens langdurige stroomuitval, in het bijzonder in technisch opzicht. Een complicerende factor hierbij is dat er nog geen landelijke norm is afgesproken over welke informatie- en communicatievoorzieningen, ongeacht de omstandigheden, operationeel dienen te blijven”, licht Van der Varst toe.
> LEES OOK: Het Rode Kruis breidt samenwerking met het NIPV uit door aan te sluiten op de LVCb
Drie cruciale aspecten
De verkenning brengt niet alleen de kansen voor het Rode Kruis in beeld, maar maakt ook duidelijk dat er eerst meer helderheid nodig is over drie cruciale aspecten:
- Snelheid van inzet: hoe snel kunnen de diensten operationeel zijn en in welk gebied?
- Schaalbaarheid: is er voldoende capaciteit aan vrijwilligers, kennis en middelen (zoals portofoons en aggregaten)?
- Situationele toepasbaarheid: hoe verhouden deze diensten zich tot noodsteunpunten die momenteel in ontwikkeling zijn?
Van der Varst: “Het NIPV adviseert het Rode Kruis om deze drie aspecten expliciet te verhelderen, zowel intern als richting partners. Wat kun je leveren? Hoe ga je dat doen? Heldere positionering is essentieel om de operationele inzetbaarheid te vergroten en samenwerking met publieke partners te versterken. Het Rode Kruis heeft toegang tot kwetsbare en moeilijk bereikbare groepen en dat is uniek. Juist bij een grootschalige stroomuitval, waar communicatie en bereikbaarheid onder druk staan, is die positie van grote waarde.”
In praktijk brengen
Door duidelijkheid te scheppen over het eigen aanbod, aan te sluiten bij bestaande structuren en de samenwerking met gemeenten te intensiveren, kan het Rode Kruis in de optiek van het NIPV een sleutelrol vervullen bij het versterken van de maatschappelijke weerbaarheid bij grootschalige stroomuitval.
De resultaten van de verkenning zijn enthousiast en positief ontvangen door het Rode Kruis.
Van der Varst: “Er wordt nu gekeken hoe de aanbevelingen in praktijk kunnen worden gebracht. Daarnaast willen we samen met het Rode Kruis kennissessies organiseren over noodsteunpunten en samen met gemeenten en veiligheidsregio’s best practices delen. Een valkuil is het bedenken van nieuwe oplossingen zonder direct betrokkenen zoals inwoners erbij te betrekken, en niet aan te sluiten bij de al bestaande sociale infrastructuur in buurten. Goede inbedding van noodsteunpunten en hulpverlening in bestaande lokale structuren maakt het crisisstelsel robuuster. Zo weet je beter wat mensen nodig hebben en wie die hulp kan leveren. Dat komt de hulp aan inwoners en de sociale weerbaarheid ten goede.”
Informatie
Zie voor meer informatie over het kennisplatform WeerbaarNL: www.weerbaarnl.nl. Klik hier om het rapport van het NIPV over de inzetbaarheid van het Rode Kruis bij langdurige stroomuitval te downloaden.
Volg Security Management op LinkedIn
